کبد چرب: هر آنچه باید از علائم تا درمان بدانید
آیا می‌دانستید از هر ۴ ایرانی، یک نفر مبتلا به کبد چرب است؟ این آمار هشداردهنده نشان می‌دهد کبد چرب دیگر یک بیماری نادر نیست، بلکه تبدیل به یک اپیدمی خاموش شده است. در این مقاله، نه تنها با علائم و درمان آشنا می‌شوید، بلکه راهکارهای عملی برای محافظت از کبدتان دریافت می‌کنید.
کبد چرب یکی از شایع‌ترین بیماری‌های کبدی در جهان است که زمانی رخ می‌دهد که چربی بیش از حد در سلول‌های کبد تجمع پیدا کند. این عارضه در مراحل اولیه اغلب بدون علامت است، اما اگر به موقع تشخیص و مدیریت نشود، می‌تواند به عوارض جدی مانند فیبروز، سیروز کبدی و نارسایی کبد منجر شود. خوشبختانه با آگاهی از علائم کبد چرب و اتخاذ یک سبک زندگی سالم، می‌توان این بیماری را به طور موثر کنترل کرد. بر اساس گزارش ایرنا، کبد چرب به عنوان شایع‌ترین علت بیماری‌های مزمن کبدی در کشورهای غربی شناخته میشود و میزان شیوع آن بین ۱۰ تا بیش از ۴۰ درصد (به طور متوسط ۲۵ درصد) متغیر است. پس از تحقیقات در زمینه کبد چرب، به شیوع بالای کبد چرب در ایران اشاره شده است و توضیحاتی راجب به این بیماری در کشور حتی از میانگین جهانی نیز بالاتر است. بر اساس برخی آمارها، شیوع کبد چرب در ایران در میان افراد بالای ۱۸ سال حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد است.همچنین شایع‌ترین سن بروز کبد چرب را دهه‌های چهارم و پنجم زندگی می باشد این بیماری در مردان بیشتر دیده میشود، اما برخی مطالعات نیز شیوع بالاتر کبد چرب در زنان را گزارش کرده‌اند. متخصصان گوارش اشاره کردند با توجه به شیوع اضافه وزن و چاقی در کودکان، به نظر میرسد که سن ابتلا به کبد چرب کاهش یافته است و افزایش شیوع این بیماری در کودکان هشداری است که نیازمند توجه جدی است. پیروی از سبک زندگی نادرست، کم‌تحرکی و مصرف روزافزون تنقلات و غذاهای آماده پرکالری (فست فود) از عوامل اصلی افزایش شیوع کبد چرب در کودکان و بزرگسالان به شمار می‌رود.
کبد چیست و کجا قرار دارد؟
قبل از پرداختن به بیماری کبد چرب، بهتر است با خود کبد آشنا شویم. کبد یکی از بزرگترین و مهمترین اندام‌های داخلی بدن است که در بالای شکم سمت راست و در زیر قفسه سینه قرار گرفته است. این اندام حیاتی مسئول عملکردهای اساسی مانند سم‌زدایی خون، تولید صفرا برای هضم چربی‌ها، ذخیره‌سازی ویتامین‌ها و سوخت‌وساز قندها و چربی‌ها است.
سلامت کبد برای سلامت کلی بدن ضروری است.
وظایف کبد در بدن ؟
کبد عضوی ضروری در بدن است که بیش از ۵۰۰ عملکرد حیاتی را انجام می‌دهد. این عملکردها شامل حذف مواد مضر و مواد خارجی از جریان خون، تنظیم سطح قند خون و ایجاد مواد مغذی لازم برای بدن است. در اینجا برخی از مهمترین عملکردهای آن آمده است:
- تولید آلبومین: آلبومین پروتئینی است که از نشت مایعات موجود در جریان خون به بافت‌های اطراف جلوگیری می‌کند.و همچنین وظیفه حمل ویتامین ها، هورمون ها و انزیم ها را بر عهده دارد.
- تولید صفرا:صفرا، مایعی زرد رنگ است که به تجزیه چربی‌ها در روده کمک می‌کند. با هر وعده غذایی، صفرا از کیسه صفرا به روده ترشح میشود تا به هضم چربی‌ها و مواد غذایی کمک کند. درد کیسه صفرا معمولاً ناشی از وجود سنگ‌های صفراوی یا التهاب و عفونت کیسه صفرا است.
- فیلتر خون: تمام خونی که از معده و روده‌ها خارج میشود از کبد عبور می‌کند که سموم و مواد مضر برای بدن را حذف می‌کند.
- تنظیم اسیدهای آمینه: تولید پروتئین‌ها به اسیدهای آمینه بستگی دارد. کبد تضمین می‌کند که سطح اسیدهای آمینه در جریان خون سالم بماند.
- ذخیره کردن ویتامین ها و مواد مفید برای بدن: یکی از وظایف کبد نگهداشتن مواد مغزی و مفید برای بدن است.
- فرآوری گلوکز: کبد گلوکز (قند) اضافی را از جریان خون حذف کرده و آن را به عنوان گلیکوژن ذخیره می‌کند. در صورت نیاز، می‌تواند گلیکوژن را دوباره به گلوکز تبدیل کند.
علائم کبد چرب
بیماری کبد چرب در مراحل اولیه (استئاتوز ساده) اغلب هیچ علامت واضحی ندارد و ممکن است به طور تصادفی در آزمایش‌های خون یا سونوگرافی کشف شود. با پیشرفت بیماری، برخی از شایع‌ترین علائم کبد چرب می‌توانند ظاهر شوند:
- احساس خستگی و ضعف مداوم
- احساس درد یا ناراحتی مبهم در بالای شکم سمت راست
- کاهش اشتها و وزن
- حالت تهوع
- کبودی آسان
- خونریزی‌های غیرعادی توسط کبد.
- گیجی و مشکل در تمرکز
در موارد پیشرفته کبد چرب می تواند نشانه ها ی متفاوت تری داشته باشد مانند:
- احساس خستگی شدید
- خارش پوست
- تورم شکم
- تنگی نفس
- تورم در پاها
- واریس های عنکبوتی شکل
- بزرگ شدن طحال
- تغییر رنگ پوست کف دست‌ها
- زرد شدن پوست و چشم‌ها
علائم و شباهت های کبد چرب در زنان و مردان
در حالی که علائم پایه بیماری کبد چرب در هر دو جنس مشترک است، تحقیقات نشان می‌دهند که شیوع،و شدت بیماری می تواند تحت تاثیر تفاوت جنسیت ها باشد. درک این تفاوت‌ها می‌تواند به تشخیص زودهنگام و مدیریت موثرتر بیماری کمک کند.
اگر به دنبال تشخیص اندومتریوز با هستید، مرکز تصویربرداری حکیم یکی از بهترین گزینه‌ها برای انجام این آزمایش است.
علائم کبد چرب در زنان: حساسیت بیشتر و نقش هورمون‌ها
مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهند که زنان، به ویژه پس از یائسگی، ممکن است مستعد ابتلا به شکل پیشرفته‌تر و خطرناک‌تر بیماری به نام «استئاتوهپاتیت غیرالکلی» باشند. تجمع چربی همراه با التهاب و آسیب به سلول‌های کبدی است که می‌تواند به فیبروز و سیروز منجر شود.
نقش کلیدی هورمون‌ها: به نظر میرسد استروژن اثر محافظتی بر روی کبد دارد. با کاهش سطح استروژن در دوران یائسگی، این اثر محافظتی کاسته شده و احتمال پیشرفت بیماری کبد چرب افزایش می‌یابد.
علاوه بر علائم عمومی مانند خستگی و درد شکم، زنان ممکن است این نشانه‌ها را نیز تجربه کنند:
اختلالات هورمونی تشدیدشده: مانند بی‌نظمی قاعدگی یا تشدید علائم سندرم پیش از قاعدگی (PMS).
ظهور بیماری های پوستی: مانند کمودون(تیره و ضخیم شدن پوست) در نواحی مانند گردن و زیر بغل که ارتباط مستقیمی با مقاومت به انسولین دارد.
نکته بالینی: زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک که اغلب با مقاومت به انسولین همراه است، در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به کبد چرب قرار دارند.
علائم کبد چرب درمردان: شروع زودرس و نشانه‌های متابولیک
مردان معمولاً در سنین پایین‌تری نسبت به زنان به کبد چرب مبتلا می‌شوند. الگوی علائم در مردان اغلب با اختلالات متابولیک شدیدتری همراه است.
خستگی شدید و کاهش توده عضلانی: مهم ترین تفاوت بین زنان و مردان است. مردان ممکن است کاهش قابل توجهی قدرت و حجم عضلانی را در خود مشاهده کنند که به خودی خود یک عامل خطر بسیار مهم برای پیشرفت بیماری کبد چرب محسوب میشود.
علائم مرتبط با تستوسترون: سطح پایین تستوسترون در مردان می‌تواند هم یک عامل خطر برای کبد چرب باشد و هم یکی از عوارض آن. این موضوع می‌تواند منجر به کاهش میل جنسی و کم‌شدن انرژی ان ها شود.
تجمع چربی شکمی: اگرچه در هر دو جنس دیده میشود، اما الگوی مردانه (چاقی شکمی) ارتباط مستقیمی با کبد چرب دارد.
نکته بالینی: مردانی که مصرف الکل دارند، باید توجه کنند که ترکیب الکل و کبد چرب غیرالکلی می‌تواند سرعت آسیب کبدی را به طور چشمگیری افزایش دهد.
توصیه های نهایی
اگرچه این تفاوت‌های جنسیتی از نظر آماری مهم هستند، اما هر فردی می‌تواند علائم منحصر به فردی را تجربه کند. تشخیص قطعی و تعیین طرح درمان همیشه باید توسط یک پزشک متخصص و بر اساس آزمایش‌های دقیق (مانند سونوگرافی، فیبرواسکن و آزمایش خون) صورت گیرد.
اگر شما یک خانم هستید، به ویژه در دوران یائسگی یا با سابقه سندرم تخمدان پلی کیستیک دارید، هوشیارتر باشید.
اگر شما یک آقا هستید، به کاهش قدرت بدنی و افزایش سایز دور کمر خود به عنوان زنگ خطر توجه کنید.
روش تشخیص کبد چرب از تشخیص تا ارزیابی
وقتی صحبت از تشخیص کبد چرب به میشود، پزشک، از نشانه های مختلفی استفاده می‌کند. این فرآیند معمولاً به صورت یک مسیر صعودی است؛ از روش‌های ساده و غیرتهاجمی شروع می شود و در صورت نیاز، به سمت روش‌های دقیق‌تر پیش می‌رود. در ادامه، این ابزارهای تشخیصی را به طور کامل بررسی می‌کنیم.
- آزمایش خون: نخستین گام و شناسایی علائم آزمایش خون، معمولاً اولین اقدامی است که پزشک برای ارزیابی سلامت کبد شما تجویز می‌کند. این آزمایش بر دو محور اصلی تمرکز دارد:
بررسی آنزیم‌های کبدی: دو آنزیم کلیدی در اینجا مورد توجه هستند:
(آلانین آمینوترانسفراز):
این آنزیم بهترین شاخص برای التهاب کبد است. زمانی که سلول‌های کبدی ملتهب یا شوند، به جریان خون نشت می‌کند و سطح آن در آزمایش خون شما بالا می‌رود.
(آسپارتات آمینوترانسفراز):
اگرچه این آنزیم نیز در کبد وجود دارد، اما در عضلات و قلب نیز یافت میشود. نسبت به می‌تواند به پزشک در تشخیص پیشرفت بیماری (فیبروز) کمک کند.
بررسی سایر فاکتورها:
پزشک ممکن است موارد دیگری مانند قند خون ناشتا (برای بررسی دیابت)، پروفایل لیپیدی (برای بررسی کلسترول و تری‌گلیسیرید) و شمارش کامل سلول های خون را نیز درخواست کند، زیرا کبد چرب اغلب با این اختلالات متابولیک همراه است.
- نکته: یک باور رایج اما نادرست این است که “اگر آنزیم‌های کبدی من طبیعی است، پس کبد چرب ندارم.” باید توجه داشت که در بسیاری از موارد کبد چرب (به ویژه در مراحل اولیه)، آنزیم‌های کبدی می‌توانند کاملاً طبیعی باشند. بنابراین، تفسیر آزمایش خون همیشه باید توسط پزشک انجام شود.
- تصویربرداری: دیدن نادیدنی‌ها زمانی که شما شک کردید که کبد شما چرب است، روش‌های تصویربرداری وارد عمل می‌شوند تا وجود و میزان چربی را به طور مستقیم نشان دهند.
سونوگرافی شکم: بی خطر و در دسترس این روش، رایج‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین ابزار برای تشخیص کبد چرب است.
- فیبرواسکن یا الاستوگرافی:
نسل جدید تصویربرداری، این روش یک گام پس از سونوگرافی کبد می باشد. هدف اصلی آن تنها تشخیص چربی نیست، بلکه اندازه‌گیری میزان سفتی و فیبروز کبد است.
- فیبرواسکن:
یک روش غیرتهاجمی سریع و بدون درد است که امروزه به عنوان جایگزینی برای بیوپسی در بسیاری از موارد استفاده میشود.
- سی‌تی‌اسکن و ام‌آرآی:
این روش‌ها معمولاً به عنوان خط اول تشخیص کبد چرب استفاده نمی‌شوند، اما اگر به دلایل دیگر انجام شوند، وجود چربی را نیز نشان خواهند داد. ام‌آرآی با تکنیک‌های خاص حتی می‌تواند مقدار دقیق چربی کبد را اندازه‌گیری کند.
- بیوپسی کبد:
استاندارد طلایی، اما آخرین راه‌حل
بیوپسی کبد دقیق‌ترین روش برای تشخیص قطعی و تعیین شدت بیماری است.
چه چیزی را نشان می‌دهد؟
پاتولوژیست نمونه را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند و به سه سوال اصلی پاسخ می‌دهد:
- میزان تجمع چربی چقدر است؟
- آیا التهاب وجود دارد؟ (تشخیص در مقابل کبد چرب ساده)
- میزان فیبروز (اسکار) کبد در چه مرحله‌ای است؟ (گرید ۰ تا ۴)
چرا همیشه اولین انتخاب نیست؟ بیوپسی یک روش تهاجمی است و با خطرات کمی مانند درد یا خونریزی همراه است. به همین دلیل، معمولاً تنها زمانی توصیه میشود که:
دلیل التهاب کبد نامشخص باشد.
نیاز به ارزیابی دقیق میزان فیبروز باشد (به ویژه زمانی که نتایج فیبرواسکن قطعی نیست).
احتمال بیماری دیگری مانند هپاتیت خودایمنی وجود داشته باشد.
انواع گریدهای کبد چرب
آشنایی با گریدهای کبد چرب به شما کمک می‌کند تا در مسیر تشخیص و درمان این بیماری بهتر عمل کنید. کبد چرب، که به عنوان استئاتوز کبدی نیز شناخته میشود، به تجمع چربی در سلول‌های کبد اشاره دارد و می‌تواند به مشکلات جدی‌تری مانند التهاب کبد (هپاتیت چرب) و حتی سیروز منجر شود.
- کبد چرب درجه 1(گرید 1):
کبد چرب درجه ۱، که به عنوان استئاتوز کبدی خفیف شناخته میشود، خفیف‌ترین مرحله بیماری کبد چرب غیرالکلی است. این مرحله نشان‌دهنده وجود کمترین تجمع چربی در سلول‌های کبدی است. اگرچه اغلب بدون علامت است، اما نشان‌دهنده مرحله اولیه این بیماری است.
- علائم کبد چرب گرید 1 شامل:
تری گلیسیرید بالا: کبد چرب و گلیسیرید بالا اغلب می‌توانند ارتباط مستقیمی باهم داشته باشند و تری گلیسیرید بالا ممکن است منجر به علائمی مانند رسوب چربی در زیر پوست یا اطراف چشم‌ها شود.
افزایش وزن بی دلیل: کبد چرب اغلب با چاقی و افزایش وزن همراه است، بنابراین برخی از افراد ممکن است متوجه افزایش وزن بدون دلیل شوند.
قند خون بالا: مقاومت به انسولین، یک عامل شایع در کبد چرب، می‌تواند منجر به افزایش سطح قند خون شود که احتمالاً در علائمی مانند افزایش تشنگی و تکرر ادرار به همراه دارد.
- کبد چرب درجه 2 (گرید 2):
مرحله اولیه و کم‌خطر خود گذشته و وارد فاز جدی‌تری شده است. این گرید را نباید یک بیماری ساده و بی‌آزار در نظر گرفت، بلکه باید آن را یک “اولتیماتوم سلامتی” از سوی بدن دانست؛ اخطاری که به شما می‌گوید اگر سبک زندگی خود را تغییر ندهید، ممکن است عواقب جبران‌ناپذیری در انتظارتان باشد.
- علائم کبد چرب گرید 2:
متخصصان و پزشکان اغلب از بیماری کبد چرب به عنوان یک بیماری خاموش یاد می‌کنند. این به این معنا می باشد که اغلب علائم بسیار کمی دارد یا هیچ علامتی از خود نشان نمی دهد. اگر فرد به بیماری کبد چرب گرید های بالاتری مبتلا شود، ممکن است حتی علائمی را نشان ندهد. و ممکن است علائم شامل:
- تشنگی
- نفخ
- اختلالات خواب
کبد چرب همچنین ممکن است منجر به ایجاد سیروز شود. سیروز، زخم شدن کبد به دلیل آسیب طولانی مدت در کبد است.علائم سیروز کبد عبارتند از:
- حالت تهوع
- استفراغ
- کم اشتهایی
- کبد چرب درجه 3(گرید 3):
کبد چرب سطح ۳ خطرناک‌ترین سطح از تمام سطوح این بیماری است. اگر نتیجه آزمایش برای کبد چرب سطح ۳ مثبت باشد، به این معنی است که چربی انباشته شده در کبد به کل اندام حمله کرده و منجر به هپاتیت شده است. در این زمان، مویرگ‌ها، از جمله شریان‌ها و وریدها، در انتقال خون و مواد مغذی برای تغذیه بدن مشکل دارند. در نتیجه، بیمار در معرض خطر بسیار بالای انسداد عروق و فشار خون بالا در پورتال قرار دارد
- علائم کبد چرب گرید 3
- کاهش وزن بی‌دلیل
- بزرگ شدن کبد
- خارش
گریدهای کبد چرب به طور کلی به چهار دسته تقسیم می‌شوند:
با شناخت این گریدها، شما می‌توانید به راحتی وضعیت کبد خود را ارزیابی کنید و در صورت نیاز به پزشک مراجعه کنید. همچنین، آگاهی از گریدهای کبد چرب به شما کمک می‌کند تا در مورد روش‌های پیشگیری و درمان مناسب تصمیم‌گیری کنید و از عوارض جدی‌تر جلوگیری کنید. در نهایت، تشخیص به موقع و درمان مناسب می‌تواند کیفیت زندگی شما را بهبود بخشد و از پیشرفت بیماری جلوگیری کند.
درمان کبد چرب
نکته کلیدی اینجاست که درمان فوری کبد چرب به معنای بهبود یافتن در زمان کم و کوتاه نیست، بلکه یک فرآیند تدریجی و مستمر است. هیچ داروی خاصی برای ریشه‌کن کردن کبد چرب تایید نشده است و پایه اصلی درمان کبد چرب بر تغییر سبک زندگی استوار است.
بیشترین بهبودی را در بیمارانی دیده شده که نان سفید را حذف کردند. به جای آن، از نان سنگک تازه استفاده کنید. همچنین، بسیاری از بیماران با جایگزینی چای شیرین با عصاره سیر و لیمو (یک داروی خانگی ایرانی) نتایج فوق‌العاده‌ای گرفتند.
عوامل خطر کبد چرب در سبک زندگی ایرانیان:
- مصرف بالای نان سفید و برنج در وعده‌های روزانه
- مصرف غذاهای رستورانی یا فست فود ها
- فرهنگ مصرف شیرینی و دسرهای سنگین پس از غذا
- کم‌تحرکی ناشی از زندگی آپارتمان‌نشینی
عوارض زنجبیل برای کبد چرب
زنجبیل به طور کلی به عنوان یک ماده ضدالتهاب و مفید برای سلامت شناخته میشود و برخی مطالعات اثرات مثبت آن بر کاهش چربی کبد را نشان داده‌اند. با این حال، مصرف آن باید متعادل و با احتیاط باشد. عوارض زنجبیل برای کبد چرب معمولاً در صورت مصرف بیش از حد (بیش از ۴ گرم در روز) بروز می‌کند که می‌تواند شامل سوزش سر دل، ناراحتی معده و در موارد نادر، تداخل با داروهای رقیق‌کننده خون باشد. همیشه قبل از مصرف هرگونه مکمل یا گیاه دارویی به مقدار زیاد، با پزشک خود مشورت کنید. اما شامل ذکر هست که این تحقیقات علمی و ثابت شده نیست و برای اطمینان از ان باید با پزشک خود مشورت کنید.
راهنمای کامل تغییر سبک زندگی برای درمان کبد چرب
درمان کبد چرب نیازمند یک تحول اساسی در سبک زندگی است. اینجا یک برنامه عملی و گام‌به‌گام ارائه میشود:
- اصلاح رژیم غذایی (مهمترین قدم)
خوراکی‌های مفید برای بهبود کبد چرب:
- سبزیجات برگ‌دار: اسفناج، کلم ها، جعفری
- میوه‌های کم‌قند: سیب، گلابی، توت‌ها
- غلات کامل: جو دوسر، نان سبوس‌دار، برنج قهوه‌ای
- ماهی کیلکا یا ساردین
- عدس و جو حبوبات
- چربی‌های سالم: روغن زیتون، مغزها و دانه‌ها (پسته، گردو، کنجد)
- انار و زرشک در سالاد یا دمنوش
خوراکی‌های ممنوع که برای کبد چرب مضر هستند:
- شکر و شیرینی‌جات
- نان‌های سفید و برنج سفید
- غذاهای سرخ‌کردنی
- نوشابه و آبمیوه‌های صنعتی
- فست‌فود و غذاهای فرآوری شده
برنامه هفتگی پیشنهادی:
• پیاده‌روی تند: 30 دقیقه، 5 روز در هفته
• تمرینات قدرتی: 2 جلسه 20 دقیقه‌ای در هفته
• ورزش‌های هوازی: شنا، دوچرخه‌سواری
• کاهش 5-10% از وزن فعلی
• کاهش وزن تدریجی (هفته‌ای 0.5-1 کیلوگرم)
• اندازه‌گیری دور کمر ماهانه
- ترک کامل الکل
- ترک کامل سیگار
- قطع داروهای غیر ضروری
- مدیریت استرس و خواب
• خواب باکیفیت: 7-8 ساعت در شب
• تمرینات تنفسی: 10 دقیقه روزانه
• مدیتیشن: 15 دقیقه صبح‌ها
برنامه روزانه پیشنهادی
صبح:
یک لیوان آب ولرم با لیمو
پیاده‌روی 20 دقیقه‌ای
صبحانه: جو دوسر با مغزها
ظهر:
ناهار: سالاد سبزیجات با ماهی یا مرغ
استراحت 15 دقیقه‌ای
عصر:
ورزش سبک 30 دقیقه‌ای
شام سبک 3 ساعت قبل خواب
پیگیری پزشکی
- آزمایش خون هر 3 ماه
- سونوگرافی هر 6 ماه
- مشاوره با متخصص تغذیه
نتیجه‌گیری
کبد چرب یک بیماری قابل کنترل و اغلب قابل برگشت است. کلید موفقیت در مدیریت آن، تشخیص زودهنگام از طریق توجه به علائم کبد چرب، انجام آزمایش‌های دوره‌ای و پایبندی به یک سبک زندگی سالم است. به خاطر داشته باشید که اطلاعات این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره با پزشک متخصص نیست. در صورت داشتن علائم، برای تشخیص دقیق و دریافت برنامه درمان کبد چرب متناسب با شرایط خود، حتماً به پزشک مراجعه کنید.
سوالات متداول راجع به کبد چرب
میزان طبیعی چربی در کبد چقدر است؟
در کبد سالم کمتر از ۵٪ سلول‌ها حاوی چربی هستند. بیش از این مقدار نشان‌دهنده کبد چرب است.
کبد چرب الکلی چیست؟
تجمع چربی در کبد به دلیل مصرف زیاد و طولانی‌مدت الکل که در صورت ادامه می‌تواند به سیروز کبدی منجر شود.
کبد چرب بارداری چیست؟
عارضه جدی که معمولاً در سه ماهه سوم بارداری رخ می‌دهد و نیاز به مراقبت فوری پزشکی دارد.
درد کبد چرب چگونه است؟
به صورت درد مبهم یا احساس سنگینی در سمت راست و بالای شکم احساس میشود.